REAGEER

1.1: BESTAAT GOD?

'Niemand heeft nog ooit kunnen bewijzen dat God bestaat', zei Ayaan Hirsi Ali in Krachtstroom tegenover Mulisch, en Mulisch knikte wijs. Dus bestaat God niet, was de impliciete conclusie die echter helemaal zo wijs nog niet is, want volgens dezelfde redenering bestaat God wel omdat nog niemand ooit heeft kunnen bewijzen dat hij niet bestaat. Wat is hier aan de hand?

Het antwoord is al in de 14e eeuw gegeven door Eckhart: 'Als ik een God had die ik zou kunnen begrijpen, dan zou ik hem nooit als mijn God willen erkennen.' De mier kan de mens niet kennen, en het onkenbare benaderen met de taal van het kenbare, kan al evenmin. Kant, die godsbewijzen onderzocht in zijn Kritik der reinen Vernunft (1781), concludeerde dat God valt buiten de grenzen van wat wij kunnen weten, omdat wij nu eenmaal niets kunnen weten dat onafhankelijk is van wat we in de ervaring met deze in tijd en ruimte begrensde wereld kunnen tegenkomen. Kant bedoelde daarmee dat we religie niet met rationele argumenten kunnen bestuderen, en nadrukkelijk niet dat God niet bestond!

Maar in de vaart van de Verlichting en het geloof in de almacht van het menselijk verstand werd zijn belangrijke inzicht halverwege de vorige eeuw versimpeld geherformuleerd als: alleen datgene wat analytisch of empirisch verifieerbaar of falsificeerbaar is, zoals de twee belangrijkste logisch-positivisten Ayer en Popper het respectievelijk formuleren, heeft betekenis. En God is noch verifieerbaar, noch falsifieerbaar, dus heeft God geen betekenis, dus bestaat God niet. Dat dit uitgangspunt zelf niet verifieerbaar of falsificeerbaar is, maakt kennelijk niet uit: alleen wat we kunnen meten kunnen we weten, en kennis is beheersing. Logisch-positivistisch gezien is het natuurlijk veel verleidelijker, om zelf god te zijn!

In het spoor van Kant schreef Schleiermacher - die in de Franse Revolutie al de gevolgen van menselijke zelfoverschatting had gezien - een aantal prachtig speelse filosofische 'Redevoeringen' over religie gericht aan 'haar intellectuele verachters', waarin hij opnieuw formuleerde wat mystici al van oudsher wisten, dat God 'kennen' niet uit denken of handelen voortkomt, maar uit de ervaring van het oneindige dat in het eindige doorbreekt. Hij beschrijft die ervaring als een mysticus maar met termen uit de Romantiek: 'de ervaring van heelheid en verbondenheid', 'de verrukking van een kind', 'als een maagdelijke kus.'

Veel theologen baseren zich op de ervaring van God - behalve Schleiermacher en alle mystici ook bv. Luther, Buber, Teilhard de Chardin, en Tillich, om er maar een paar te noemen - maar de theologen die God primair verstandelijk benaderen waren en zijn van oudsher in de meerderheid. Het verstand is dus niet alleen favoriet bij ongelovigen!

Al in de eerste eeuwen meenden de kerkvaders, dat wij juist in ons verstand het meest leken op God, naar wiens evenbeeld wij immers geschapen zijn. Augustinus zag aan het begin van de vijfde eeuw, in een vertederende parallel, in ons verstand zelfs de spiegel van de Drie-eenheid: de Vader, als Geest, correspondeert met ons geheugen; de Zoon, als Woord (het Woord dat vlees werd) met ons begrip, en de Heilige Geest die liefde is, met onze wil.