Denk niet aan een roze olifant. Ik herhaal: denk niet aan een roze olifant. Met een blauwe strik om haar linker voorpoot.
En... gelukt? Natuurlijk niet! Als we woorden horen, of ze lezen, woorden in een taal die we verstaan en begrijpen, dan roepen die woorden onherroepelijk binnenin ons dingen op. Beelden. En gevoelens ook, soms.
Vaak zonder we dat weten, wordt hier volop gebruik van gemaakt. Van hoe onze woorden werken. In reclame bijvoorbeeld. En in de politiek.
Een slogan als Heerlijk, Helder, Heineken is niet alleen sterk door de alliteratie, de herhaling van de ha in de eerste lettergreep. Heerlijk en helder zijn woorden die, minder concreet dan de olifant maar toch, beelden en gevoelens oproepen. Associaties, positieve associaties die in onze verbeelding rond dwarrelen en door die woorden even worden uitgelicht.
Ook in de politiek worden woorden soms zorgvuldig gekozen om hun invloed op verbeelding en gevoelens. In oktober 2006 kwam de ‘tsunami van Islamisering’ voorbij. Dat was twee jaar na de kersttsunami van 2004 dus iedereen had de beelden van het overweldigende water nog helder voor ogen. Beelden die angstgevoelens in ons opriepen. Door het gebruik van het beeld van de tsunami werd op een diep niveau gecommuniceerd dat we bang voor islamisering zouden moeten zijn. Islamisering zelf is ook zo’n woord trouwens. Wie had er ooit van het werkwoord islamiseren gehoord (ik islamiseer, jij islamiseert, men wordt geïslamiseerd)? Het roept beelden van een beweging op, vol mensen die erop uit zijn alles islamitisch te maken. Bestaat er zo’n beweging, heeft die de omvang van een tsunami? Bij nader inzien waarschijnlijk niet, maar dat maakte niet uit. Want puur door het noemen van deze woorden werd de Islam verbonden aan een gevoel van onbehagen, wat waakzaamheid opwekte. Terecht of niet: de woorden oefenen invloed uit.
In Rwanda speelde taal een grote rol bij de voorbereiding van de genocide van 1994. Hutu’s kregen op de radio te horen dat Tutsi’s cockroaches waren, kakkerlakken. Zo effenden woorden de weg voor het moorden. Want het is logisch dat je ongedierte verdelgt. Je doet het in elk geval makkelijker dan dat je mensen uitroeit.
Zeg, wat ben jij eigenlijk? Ben je eigenwijs of zelfstandig? Ben je nors of ernstig? Ben je optimistisch of naïef? Wat ben jij eigenlijk? En heb je gehoord dat je over dezelfde houding op meer manieren kunt praten? Ben je relaxt of gemakzuchtig? Vrijgevochten of onaangepast? Wat voor woorden gebruik jij als je het over jezelf hebt? Of over andere mensen op het werk, op school, in de buurt? Wat roepen die woorden voor beelden op? En wat zeg je er dus eigenlijk mee? Als er iets is waarop je invloed hebt, zijn het wel je woorden. En je oefent er ook nog eens invloed mee uit op de wereld om je heen. Denk maar aan dat heerlijk helder, die tsunami en die kakkerlakken. Oké, en denk ook maar aan die roze olifant.
Tekst: Kaj van der Plas
Deze tekst mag niet zonder toestemming overgenomen worden. Linken naar deze pagina mag altijd.