In een oceaan vol mensen die zichzelf online als ‘coach’ profileren, is de vraag naar uniciteit voor de hand liggend. “Ik geloof heilig in de onbegrensde potentie van het leven”, zegt de 63-jarige ‘kerncoach’ Loes Vrolijk terwijl ze haar ogen tot spleetjes samenknijpt. We drinken thee aan haar eettafel in de woonkamer van een jaren ’30-woning in Gouda. In de hoek staat een kartonnen doos met kwasten, tubes acrylverf en plastic paletten. “Met mijn methodes help ik mensen hun persoonlijke, scheppende kracht vrij te maken en in te zetten voor een gewenst doel.”

Vrolijk noemt zichzelf van 1999 tot heden kerncoach en begeleidt onder andere mensen in loondienst en startende ondernemers bij het – zoals ze het zelf noemt – vrijmaken van hun persoonlijke kracht. “Mensen beperken zichzelf door de overtuiging iets niet te kunnen of door het idee dat een ander iets beter kan”, legt ze uit. “Wat je meeneemt van trauma’s uit het verleden kan ook behoorlijk begrenzend werken.” Om de beperkingen te achterhalen en op te heffen, put Vrolijk uit een scala aan methodes. “De coaching kan zowel face-to-face als online plaatsvinden. Beide vormen hebben hun voordelen, toch denk ik dat in de toekomst steeds meer coaching online zal plaatsvinden.”

Versterken
Op haar website Kerncoaching.nl noemt Vrolijk verschillende ‘werkmethodes’, waaronder tekenen en schilderen, gesprekken voeren om inzicht te verwerven en werken aan de ‘Emotionele Intelligentie’. Wanneer ik het woord ‘behandelmethode’ in de mond neem, corrigeert ze me. “Ik heb ook geen patiënten, maar cliënten. Ik ben geen therapeut, maar een coach. Mensen die niet meer functioneren, zoeken andere wegen, mijn cliënten willen zichzelf verbeteren in het functioneren dat ze al doen. Ik help hen vervolgens met de zoektocht naar hun de antwoorden die ze zelf leveren. De reguliere zorg gaat uit van ziekte en beperking, een coach is meer bezig met versterken van wat er nog wel is. Ik begeleid mensen in het proces dat ze zelf in handen hebben.”

Het profiel van de mensen die bij Vrolijk aankloppen, is volgens de coach niet heel specifiek. “Ik doe momenteel voornamelijk aan loopbaanbegeleiding”, legt ze uit. “Bijvoorbeeld mensen die ZZP’er zijn of willen worden komen dan bij me. Ik begeleid hen bij het maken een ondernemersplan of door een netwerkgesprek te oefenen.” Naast zakelijke vragen, bezoeken mensen Vrolijk ook voor meer persoonlijke zaken. “Laatst een jonge vrouw die wilde leren om meer op zichzelf te vertrouwen. Dan kom je terug bij de visualisaties: een zelfbeeld kun je veranderen door de voorstelling in je hoofd te veranderen, aangevuld met oefeningen om dit nieuwe zelfbeeld om te zetten in effectief gedrag.”

Effectief
Online coaching biedt vele voordelen, vindt Vrolijk. Ze noemt een verbeterde vindbaarheid voor haar klantenkring, maar gaat ook inhoudelijk in op de kwestie. “De begeleiding is effectiever. Neem coaching via de mail. Mensen die mij benaderen, moeten al een vraag formuleren voor zij met mij contact opnemen. Door een goed gefundeerde vraag te stellen, zet je al een stap in de richting van de oplossing. Daarnaast benut je de tijd beter online, doordat er minder social talk is, je komt vaak meteen ter zake.” Volgens Vrolijk is de begeleiding daardoor efficiënter. “Je stelt je als coach in dienst van de vraag van de cliënt. Jouw persoon is minder belangrijk, je vraagt niet, zoals bij face-to-face contact wel het geval is, hoe het met de kinderen gaat of iets in die geest, dat scheelt tijd.”

Online coachen heeft voordelen, maar kan volgens de kerncoach aan sommige aspecten van ‘offline’ contact niet tippen. “Het voeren van een netwerkgesprek, oefen ik liever offline met een cliënt, dat is wat natuurlijker.” Ze vult zichzelf aan: “Al kan dat ook via de telefoon of via Skype. Ik denk dat we nog lang niet weten wat er online allemaal mogelijk is. Laatst hoorde ik van een coach in Australië die via internet groepen van veertig mensen begeleidt.” Ook een combinatie van off- en online begeleiding blijkt mogelijk: “Soms start de coaching door elkaar te ontmoeten en zetten we het contact voort via de mail. Dat contact is dan een goede stok achter de deur bij het verwezenlijken van een doel, bijvoorbeeld een baan krijgen of sollicitatie doen.”

Wanneer de thee op is, pakt Vrolijk het beeldmerk van haar praktijk erbij: een vingerafdruk met rode kern – in hartvorm – die ook buiten de afdruk zelf afgebeeld staat. “De vingerafdruk symboliseert dat iedereen uniek is. Het patroon is verschillend, toch zijn we in essentie gelijk. We zijn geschapen naar Gods evenbeeld en kunnen handelen vanuit dezelfde creërende kracht. Door je persoonlijke kracht in te zetten en te doen waar je hart blij van wordt, krijg je bezieling voor en zingeving in je werk en in je leven.”

Door: Marleen Stelling

Van der Toorn is voorganger van een Baptistengemeente in Doetinchem. Toch zou je hem op het eerste gezicht niet als zodanig typeren. Hij heeft een oorbel, draagt donkere kleding, loopt op sneakers en zijn donkere haren staan met gel omhoog. Misschien doet zijn uiterlijk je eerder denken aan een rockartiest. Toch blijkt al na een paar woorden waar de 37-jarige, die van oorsprong uit Middelburg komt, zich zoal mee bezig houdt. “Ik weet precies wat er online mogelijk is, en combineer dat met het uitdragen van de boodschap van Jezus.”

Levensvragen
Het begrip ‘online missie’ beschrijft Van der Toorn uitgebreider met een vraag op zijn weblog creatov.nl: ‘hoe kunnen we het wereldwijde web gebruiken voor evangelisatie en discipelschap?’ Zoeken naar het antwoord op deze vraag is onderdeel van het takenpakket van Van der Toorn bij Agapè, een stichting die zich bezighoudt met evangelisatie en discipelschap. Speerpunt van de media-afdeling van Agapè is het project jesus.net, dat is opgezet om mensen met levensvragen meer te vertellen over God en geloven. Van der Toorn is Art-director van het project.

De nieuwe media kunnen een handreiking bieden bij het zoeken naar antwoorden op die moeilijke vragen, aldus Van der Toorn. “Online willen mensen alles kwijt”, merkt hij op als we het hebben over de online gesprekken die hij voert met bezoekers van Jesus.net. “Laatst vertelde iemand dat ze een zelfmoordpoging had gedaan. Een leuke, jonge griet met een gezinnetje”, verzucht hij. “Dan vraag ik me af: ‘Wat gebeurt daar?’ maar vooral: ‘Waarom kun je dit blijkbaar niet kwijt bij de kerk waar je bij hoort?’ In dat soort situaties merk ik wel hoe moeilijk het is voor mensen om offline hun verhaal te doen. Ik denk dat zij, als ze worstelen met iets, toch vaak bang zijn om niet begrepen te worden.”

Van der Toorn probeert het gevoel van onbegrip te verklaren: “Af en toe is de kerk een beetje haar missie verloren. De kerk zou een plek moeten zijn waar je veilig bent en waar niet geoordeeld wordt. Toch gebeurt dit” – hij steekt zijn wijsvinger op en maakt een afkeurend gebaar – “maar al te vaak. Dat is de drang naar conformisme, iedereen moet aan een bepaald beeld voldoen. Als je dan ergens mee worstelt en niet zeker bent dat je dat kunt delen, dan is dat heel lastig.”

Jezus-freak
In zijn diensten probeert de dominee – geïnspireerd door dat wereldwijde web – zoveel mogelijk ruimte te creëren voor interactie. Zo stelt hij tijdens de dienst vragen aan kerkgangers. “Sommige mensen schrikken daar van, of ze gaan juist zitten met een blik van: ‘Nú wordt het interessant’. Afgelopen zaterdag zongen we ‘als een kind bij de Vader op schoot’. Begrijp me niet verkeerd hoor, dan zing ik ook uit volle borst mee. Toch start ik dan na het zingen een discussie, want is dat niet een beetje gek, op schoot zitten bij een God die zo groot, zo alles omvattend is?”

De vragen die Van der Toorn stelt als hij voorgaat, maken deel uit van zijn eigen overtuiging. “Wat mij betreft mogen er nog heel wat heilige huisjes omver gehaald worden”, stelt hij. “Als er van buitenaf kritiek geuit wordt op de kerk, grijpen mensen vaak niet de spiegel om ‘ns goed naar zichzelf te kijken. Dat is jammer. Ik ben een ongelooflijke Jezus-freak, dat is ook van waaruit ik de dingen bekijk. Die man had gewoon de capaciteit om even de lont in het kruitvat te steken en de hele boel te laten exploderen.”

Van der Toorn gebruikt zijn blog om te vertellen dat ‘bij Jezus grijs niet bestaat’. “Veel kerken zijn gewoon organisaties die op zondagochtend feestjes organiseren. En dat terwijl een kerk een plek kan zijn van veiligheid en van onderlinge aanvaarding. Dan komen we terug bij het internet; dat medium begon met als hoofddoel informatieoverdracht. Nu gaat het meer om relaties. Dat tot stand brengen en instandhouden van een community, daar is internet nu heel geschikt voor. Met mijn blog bereik ik meer mensen dan in de kerk. Mijn ervaringen online neem ik mee als ik offline voorga. In de kerk ben je gauw met eenlingen bezig; ik wil laten zien dat er meer is dan wij alleen.”

Door: Marleen Stelling

Nieuwe tijden, nieuwe vormen
De kerken lopen leeg. De verwachting is dat over tien jaar nog maar een derde van de Nederlandse bevolking kerkelijk is. Toch willen Nederlanders wel degelijk bezig zijn met zingeving en levensbeschouwing. In de toekomst wordt religie steeds vaker anders beleefd. Mensen gaan hun eigen ‘zingevingspakket’ samenstellen. Daarbij speelt het internet een steeds belangrijker rol.

Internet is niet alleen relevant als informatie- en communicatietechnologie. Het is ook een medium van nabijheid, een virtueel domein waarop gedeelde waarden en normen tot stand kunnen komen. Daarom heeft het grote invloed op religieuze beleving, nu en in de toekomst.

Het evenement Geloofsbeleving 2.0 van de Stichting Zinzoekers is gericht op het zoeken naar gemeenschappelijke normen die richting geven aan het maatschappelijk en politiek handelen van zinzoekers. We zoeken dus vooral naar emancipatoire impulsen van geloofsovertuigingen en spirituele of humanitaire zingevingen.

Alle grote wereldreligies zijn ontstaan als bevrijdingsreligies waarin normen van medemenselijkheid, rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid werden gepropageerd die haaks stonden op de bestaande maatschappelijke verhoudingen. Hoe staat het nu met dit emancipatiepotentieel? Bieden geloofsovertuigingen en levensbeschouwingen nog wel impulsen voor maatschappelijke veranderingen waardoor onmenselijkheid, onrechtvaardigheid en onderdrukking worden bestreden?

De kernvraag is: kunnen fundamentele waarden en normen die in religies en levensbeschouwingen zijn geïmpliceerd zodanig worden geformuleerd dat zij door meerderen gedeeld kunnen worden – dus over de grenzen van de eigen spirituele of religieuze gemeenschappen heen?

De leefregels die in diverse varianten van ‘de 10 geboden’ werden geformuleerd, zijn niet meer van deze tijd. En dat geldt ook voor de leefregels die in andere geloofstradities werden opgesteld. De uitdaging is om met elkaar deze leefregels te herijken en in meer alledaagse termen te formuleren.

Tijdens het evenement Geloofsbeleving 2.0 zijn enthousiaste verhalen te horen van initiatiefnemers van vernieuwende projecten op het gebied van eigentijdse geloofsbeleving. Zij organiseren bijeenkomsten of manifesteren zich nadrukkelijk op internet. Welke projecten zijn succesvol en welke staan nog in de kinderschoenen? En wat zijn de persoonlijke ervaringen van deze initiatiefnemers?

Het evenement is te volgen via internet en wordt professioneel geregistreerd. Later is het in losse programmaonderdelen onder meer te zien bij Spirit 24. Alle opnamen komen per spreker beschikbaar op internet op de Zinzoekers-site en kunnen worden doorgeplaatst op andere sites.

Mail ons op organisatie@zinzoekers.nl.

Kerken en geloofsgemeenschappen doen veel te weinig met internet en sociale media. Hierdoor missen ze de kans om bestaande én nieuwe doelgroepen aan zich te binden. Dat stellen de auteurs van het boek Zinzoekers op het web. Internet en geloofsbeleving dat 29 maart wordt gepresenteerd in Amsterdam. Het eerste exemplaar wordt overhandigd aan Frank Bosman, de meest spraakmakende theoloog van 2011.

Godsdienstwetenschapper Erik Jan Tillema schrijft dat honderden kerken nog geen eigen website hebben en dus in feite onzichtbaar zijn. Ook Peter Dekker, hoofd nieuwe media van de IKON, maakt zich zorgen en constateert dat veel geloofsgemeenschappen op internet kansen missen. Vanuit zijn ervaring geeft hij praktische tips waarmee zij een inhaalslag kunnen maken. In Zinzoekers op het web zijn voorbeelden van optimaal gebruik van internet te vinden. In korte interviews komen diverse initiatiefnemers van vernieuwende religieuze internetprojecten aan het woord. Onder hen Fred Omvlee, oprichter van onder andere de LinkedIn-groep Predikanten en pastores en twitterkerkdiensten, Janneke Nijboer van Noorderlicht Breda en Ceylan Weber van Nieuwemoskee Live.

Lokale en virtuele spiritualiteit
Zinzoekers op het web onderzoekt niet alleen het gebruik van nieuwe media door de verschillende geloofsgemeenschappen. Het boek brengt ook in kaart hoe mensen via internet vorm geven aan hun spirituele inspiraties. Wat gebeurt er als mensen hun levensbeschouwelijke opvattingen via dit medium tot zich nemen? Heeft dit gevolgen voor hun eigen geloofsbeleving? Uit enkele artikelen blijkt dat internet het lokale contact soms kan vervangen. Zo doen internetadviseur Eric van den Berg en HEC onderzoeker Theo Zijderveld verslag van een onderzoek naar online bidden, een fenomeen dat hand over hand toeneemt in de Verenigde Staten, maar ook in Nederland. Hoewel de virtuele wereld een waardevolle aanvulling is, zijn de auteurs van dit boek ervaren overtuigd dat fysieke nabijheid voor de geloofsbeleving belangrijk is én blijft.

Auteurs
De auteurs hebben hun sporen in de zinzoekende virtuele wereld getrokken. Het boek bevat bijdragen van: Fadi Hirzalla en Koen Leurs (Universiteit van Utrecht), Liesbet van Zoonen (Loughborough University), Fred Omvlee (Socialsunday.nl), Peter Dekker en Erik Jan Tillema (IKON), Eric van den Berg (Handboek Kerk en Internet), Albert Benschop (Sociosite.org), Theo Zijderveld (Expertisecentrum HEC), Stef Aupers, Dick Houtman en Ineke Noomen (Erasmus Universiteit), Ilse Nol (Studente religie en cultuur), Janneke Scharloo en Ruud Verheggen.

Chapter 1
Neem alvast een inkijk in het boek: de inhoudsopgave, de inleiding en het openingsartikel over de ontdekking van het hiernaastmaals.

Zinzoekers op het web – Internet en de verandering van geloofsbeleving
Redactie: Albert Benschop en Connie Menting.
Uitgeverij Skandalon, 160 p., € 14,50, ISBN 9789490708429

Bestel
U kunt dit boek online bestellen bij de uitgever
Een recensie-exemplaar kunt u opvragen bij info@skandalon.nl
Informatie: Albert Ronhaar: albert.ronhaar@skandalon.nl, 030-2218250.

Noorderlicht Breda is een jonge beweging die is opgezet vanuit de Protestantse Gemeente in Breda. Ds. Janneke Nijboer is namens de Protestantse Gemeente Breda mede-initiatiefneemster van het project, dat in de zomer van 2010 van start ging. De afdeling Missionair Werk en Kerkgroei van de PKN neemt ook deel aan het project.

Drie pijlers
Noorderlicht heeft drie pijlers: de website, vieringen en activiteiten. Via de website, sinds januari 2011 online, worden mensen uitgedaagd te spelen met geloof; door te reageren op blogs, ideeën op doen met het online inspiratiebord, of op Twitter met Janneke Nijboer te praten over religie en zingeving.

De vieringen zijn in september 2011 gestart. Elke zaterdag zijn er open vieringen. De ene week is dat een meer traditioneel ingevulde stiltedienst, een andere keer is het een interactieve dienst over een maatschappelijk thema waarin mensen de vrijheid krijgen zelf ideeën in te brengen. Janneke heeft een duidelijk beeld voor ogen; zij wil de Bredase gemeenschap een zaterdagse ‘vooravond’ bieden waar men met behulp van de diensten langzaam richting de zondag werkt. Het winkelend publiek kan na een vermoeiende dag even de kerk binnenlopen voor een moment van bezinning.

De derde pijler van Noorderlicht zijn de activiteiten. In het verleden zijn al diverse activiteiten georganiseerd om belangstelling te wekken voor Noorderlicht en mensen een bezinningsmoment te geven. Voorbeelden hiervan zijn een flitsmeute (flashmob), participeren in de kerkennacht en lezingen over verschillende onderwerpen.

Noorderlichtjes
Of het initiatief geslaagd is, is nu nog moeilijk in te schatten. De belangstelling via internet en de betrokkenheid bij activiteiten neemt echter wel toe. In kleine kring is ook veel steun voor het pionieren van Janneke Nijboer. Via ‘noorderlichtjes’, initiatieven die de aandacht naar Noorderlicht trekken, merkt zij dat mensen meer en meer sympathiseren met Noorderlicht Breda. Jannekes gedrevenheid wordt gevoed door haar interesse voor missiologie en haar creatieve manier van kijken naar vernieuwing binnen de protestantse kerk.

Tijdens een bijeenkomst van verschillende Bredase gemeenten ontstond het idee om een pioniersplek op te zetten. Janneke Nijboer werd gezien als de aangewezen persoon om dit te initiëren en te leiden. Vanuit haar behoefte aan vernieuwing is zij met behulp van de missionaire afdeling van de PKN naar buiten getreden met Noorderlicht.

Creatieve geest
Janneke twijfelt of zij een vernieuwer op het gebied van geloofsbeleving is. Zij ziet zichzelf niet als een systematische theoloog die nieuwe ideeën heeft over het christelijk geloof. Maar bij de invulling van dat geloof ziet zij zichzelf wél als een creatieve geest. Originele activiteiten als een jazzdienst en een flitsmeute vormen de kernwaarden van Noorderlicht Breda. Theologisch ziet zij het initiatief niet als een evangelicale beweging – daarin onderscheidt Noorderlicht zich van veel andere pioniersplekken. Voor Janneke Nijboer is het belangrijk om te zijn waar de mensen zijn, en dat maakt sociale media onontbeerlijk voor het slagen van het project. Al voor de officiële start van Noorderlicht maakte zij pagina’s aan op Twitter, Hyves, Facebook en LinkedIn.

In haar visie op de toekomst van de kerk in Nederland ziet Janneke verschillende ontwikkelingen. De ‘zwaardere’ hoek zal zeker in dezelfde omvang blijven bestaan, maar de PKN en de Katholieke Kerk zijn nog niet op hun dieptepunt als men naar kerkleegloop kijkt. Zij hoopt dat er kleine, sterke gemeenschappen blijven bestaan die een ander gezicht van het christelijk geloof laten zien. Door het leegstromen van de traditionele instituten is religie nu in een ‘proefpolder’ terecht gekomen, waarin men ‘uit zijn luie stoel’ moet komen om mensen te bereiken. Janneke adviseert medepredikanten om creatief te zijn en geen angst te hebben voor wat komen gaat

Spelen met je geloof
De komende tijd wordt spannend voor Noorderlicht Breda. De vieringen zijn in september gestart. Om het ‘spelen met je geloof’ te stimuleren is er ook een interactief vriendenboekje uitgekomen met een inspirerende en kleurrijke toelichting op de belangrijkste kernwaarde van Noorderlicht Breda.

Janneke Nijboers wens voor de toekomst is dat de lutherse kerk waar de diensten van Noorderlicht plaatsvinden een bruisend centrum wordt, waarin mensen interactief en op een aanstekelijke manier geloven. Een kerk in de stad die creativiteit stimuleert en met mensen werkt, midden in de samenleving staat en zichzelf voortdurend vernieuwt.

Door: Ilse Nol

Bezoek de website van Noorderlicht

Bekijk de uitzending →

Lees het complete onderzoek →

We beginnen met een aflevering van ‘Het Vermoeden op locatie’ Annemiek Schrijver interviewt daarin één van de kunstenaars die bijgedragen heeft aan de tentoonstelling ‘Goud’ in Museum Catharijneconvent. Een gesprek over spiritualiteit en creatieve drijfveren. Daarna komt de zaal aan het woord aan de hand van door het publiek zelf meegebrachte ‘heilige voorwerpen’. Op kunst & kitschachtige wijze gaat Schrijver op zoek naar de religieuze betekenis van uw reli-object. Waarom is het zo dierbaar voor u en wat is het verhaal erachter?

Vervolgens kan wie wil onder leiding van Kees Schuurman (IKON) en Coot van Doesburgh diverse liedjes van het project ‘Licht’ instuderen. Van Doesburgh is bij het brede publieke bekend door haar liedteksten voor o.a. Paul de Leeuw en de musical ‘Mama Mia!’. Parallel hieraan is er een rondleiding door de tentoonstelling GOUD. De zangers krijgen een kortingsbon om de tentoonstelling een andere keer te bezoeken. De dag wordt afgesloten met een kort filmprogramma met fragmenten uit de IKON-programma’s LUX en Het Vermoeden en een drankje.

Themamiddag ‘Goudzoekers & Godzoekers’, 28 november van 14.00 tot 16.30 uur in Museum Catharijneconvent in Utrecht. Deelname: € 12,50 per persoon incl. versnaperingen. Opgave: IKON Communicatie, bij voorkeur per mail aan ikon@ikon.nl, eventueel telefonisch: (035) 6727103.

PS: Vergeet u niet uw reli-object mee te nemen? Wilt u ook de boek- en cd-presentatie bijwonen, vermeld dit dan s.v.p. bij uw opgave. Hiervoor is slechts een beperkt aantal plaatsen beschikbaar.

In de enquête stonden twee vragen centraal. De eerste: wat doen zinzoekers precies op het web en welke activiteiten hebben hun voorkeur? De tweede: hoe is door hun ervaringen in de virtuele ruimte van het hiernaastmaals hun geloofsbeleving veranderd? Lees hier het onderzoeksrapport van Albert Benschop.

ZinZoekers doen het (steeds meer) virtueel

Onderzoek naar verandering van geloofsbeleving door internet

door: Albert Benschop

De Stichting ZinZoekers op het Web brengt de ervaringen van de meest uiteenlopende typen zinzoekers bijeen en maakt die bespreekbaar. ZinZoekers zijn mensen die op het internet op zoek zijn naar de ‘zin’ of betekenis van hun bestaan. Het zijn mensen die proberen om via het internet hun levens-beschouwing, spiritualiteit of geloof te ontdekken, te ontwikkelen en met anderen te delen. Om te achterhalen wat al deze zinzoekers doen op het internet, hoe zij opereren, hoe zij communiceren en met wie zij contacten leggen, heeft de Stichting een online enquête opgesteld en via www.zinzoekers.nl toegankelijk gemaakt.

We hebben een heel korte, maar doelgerichte enquête ontworpen. Daarin stonden twee vragen centraal. De eerste: wat doen zinzoekers precies op het web en welke activiteiten hebben hun voorkeur? De tweede: hoe is door hun ervaringen in de virtuele ruimte van het hiernaastmaals hun geloofsbeleving veranderd?

Zoals gezegd is het een korte enquête met slechts tien vragen. In onze introductie vermeldden we dat het invullen van de vragen slechts 5 minuten zou duren. Dat hebben we onderschat. Gemiddeld besteedden onze respondenten 8,35 minuten aan het invullen van de enquête.

Dit verslag is gebaseerd op de verwerking van de resultaten van 248 volledig ingevulde vragenlijsten. In totaal hebben meer dan 570 mensen de vragenlijst benaderd. Daarvan is 59% begonnen met het invullen en daarvan voltooide 74% de enquête.

1: Kenmerken van respondenten
Om enig beeld te krijgen van de persoonlijke eigenschappen van onze zinzoekers hebben we aan het eind van de enquête gevraagd naar hun geslacht, leeftijd en opleidingsniveau. Dit zijn de resultaten in cijfers:

1. Geslacht
   36% vrouw en 64 % man.
2. Leeftijd
   De meerderheid van respondenten (55%) is ouder dan 46 jaar. Ruim een vijfde van de respondenten (21%) is zelfs ouder dan 60 jaar. Maar ruim een kwart (26%) is jonger dan 35 jaar.
3. Opleidingsniveau
   De meerderheid van de respondenten is hoog tot zeer hoog gekwalificeerd. 80% van de respondenten is universitair of op hbo-niveau geschoold. Bijna een vijfde van de respondenten (16%) zit op MBO-niveau, en slechts 2 % is lager geschoold.

Bij onze respondenten zijn de mannen iets oververtegenwoordigd. Opvallender is echter dat de ouderen en hoger opgeleiden zeer sterk oververtegenwoordigd zijn. Dat online zinzoekers relatief hooggeschoold zijn, is op zichzelf niet zo vreemd. Zeker als we bedenken dat onze vragenlijst vooral is ingevuld door zinzoekers die zowel lokaal als online zeer actief zijn. ‘Activistische’ zinzoekers zijn in de regel hoger geschoold dan minder actieve zinzoekers [zie paragraaf 4].

2: Aansluiting bij kerkgenootschap of religieuze organisatie
Om te achterhalen wat de ‘denominaties’ zijn van onze respondenten hebben we hen gevraagd of en zo ja zij bij welke religieuze beweging, organisatie, netwerk of kerk zijn aangesloten.

De overgrote meerderheid van onze respondenten (81%) is aangesloten bij een kerkgenootschap of religieuze organisatie. De spreiding over religieuze, spirituele en levensbeschouwelijke stromingen is zeer groot. De deelnemers aan de enquête behoren tot meer dan 40 verschillende kerkgenootschappen, religieuze organisaties of spirituele gemeenschappen.

De statistische verdeling ziet er als volgt uit. Meer dan een derde (38%) van de respondenten is aangesloten bij de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en bijna een vijfde (17%) bij de Rooms-Katholieke Kerk (RKK).
De kleinere affiliaties zijn:

• 6% – Evangelische gemeenten en de Verenigde Pinkster- en Evangeliegemeenten (VPE).
• 6% – Gereformeerde gemeenschap (GKv, CGK en NGK)
• 3% – Baptistengemeente

De in onze populatie kleinste denominaties, zoals de joodse, islamitische, boeddhistische gemeenschap, schommelen rond de 1 procent.

Van de respondenten is 19% niet aangesloten bij een officieel kerkgenootschap of religieuze organisatie. Het zijn ‘vrij zwevende zinzoekers’ die zich (nog) niet of nooit kunnen identificeren met ‘geïnstitutionaliseerde zin’ en zich (nog) niet of nooit willen aansluiten bij een geloofsorganisatie of – gemeenschap.

3: Omgang met internetlocaties van eigen kerkgenootschap of religieuze organisatie
Veel kerkgenootschappen en religieuze organisatie of bewegingen zijn op het internet gerepresenteerd. Zij hebben een eigen website, webforum en opereren via blogs, RSS, sociale netwerken (‘vrienden-van-vrienden-sites’ zoals Hyves and Facebook) en Twitter.
Wij vroegen onze zinzoeker hoe regelmatig zij deze sites van de eigen geloofsgemeenschap bezochten en of zij een actieve bijdrage leverden aan deze internetsites.

De overgrote meerderheid van de respondenten (94%) is aangesloten bij een kerkgenootschap of religieuze organisatie met een eigen website. Bijna driekwart van de respondenten (74%) bezoekt deze sites regelmatig, terwijl iets meer dan een derde (31%) daaraan zelf ook een actieve bijdrage levert.

Zoals te verwachten heeft een tamelijk actieve groep van zinzoekers de vragenlijst ingevuld. Zij zijn in overweldigende mate aangesloten bij een kerk of religieuze organisatie, behoren tot de meest actieve bezoekers van de sites van deze organisaties en leveren daaraan ook zelf vaak een eigen bijdrage.

4: Welke sites bezoeken de ZinZoekers?
We hebben gevraagd welke religieuze of levensbeschouwelijke sites onze zinzoekers regelmatig bezoeken. Uit de antwoorden van onze respondentenblijkt dat zij de meest uiteenlopende levensbeschouwelijke, spirituele en religieuze sites bezoeken. Met elkaar noemen zij zo’n 235 unieke sites. Zij dekken daarmee (bijna) de hele flora en fauna van zinzoekers die in Nederland actief zijn.

Virtuele plaatsen die het meest frequent door onze respondenten worden bezocht zijn: Kerknieuws.nl [30], IKON.nl [26], PKN.nl [24], Goedgelovig.nl [21], Biblija.net [13], Katholieknederland.nl [12], Zinweb.nl [12], EO.nl [10], Isodorusweb.nl [10], RKK.nl [9], CIP.nl [9], Rorate.com [9], Protestant.nl [7]. Sirit24 [6], Oneway.nl [5], Nieuwwij.nl [4]. Trouw.nl [4], Refdag.nl [4], Zoeklicht.nl [4], Lux-mundi.nl [3]. Alle andere sites kregen van 1 of 2 zinzoekers de voorkeur.

De schijnbaar tegenstrijdige conclusie lijkt gerechtvaardigd dat onze zinzoekers zich op het internet enerzijds zeer breed (nieuwsgierig) oriënteren, terwijl zij tegelijkertijd tamelijk sterk verbonden voelen met de dominante sites van de eigen geloofsrichting.

5: Lid van religieus of spiritueel sociaal netwerk?
In welke religieus of spiritueel geïnspireerde virtuele netwerken participeren onze zinzoekers? Wij vroegen onze respondenten van welk religieus of spiritueel sociaal netwerk zij ‘lid’ waren. Een van onze respondenten merkt terecht op dat er gevraagd had moeten worden naar de ‘participatie’ in online netwerken in plaats van naar het ‘lid’ zijn. Vooral online zijn er zijn immers vele informele contacten mogelijk zonder lidmaatschap. “Ongebonden spiritualiteit werkt niet met lidmaatschap”.

Gelukkig hebben bijna alle respondenten de vraag goed opgevat en hebben zij aangegeven in welke online netwerken zij participeren. Meer dan een derde van de respondenten (34%) participeert in een religieus of spiritueel sociaal netwerk.

In totaal maken onze respondenten gebruik van meer dan 65 sociale netwerksites en discussiefora. De meesten doen dat via LinkedIn [23], Facebook [7], Hyves [5], YahooGroups [5], Twitter [5] en Rorate.com [5]. Zelfs het onlangs opgerichte Zinzoekers.nl [4] mag zich al –hoe vriendelijk– op enige belangstelling verheugen.
De aantallen zijn te klein om hieraan harde conclusies te verbinden. Maar er mag wel voorzichtig worden geconcludeerd dat onze zinzoeker participeren in een relatief grote diversiteit van sociale netwerksites. Maar tegelijkertijd zien we ook dat ‘balkanisering van de sociale netwerksites’ ook voor onze zinzoeker geldt.

6: Intensiteit van internetgebruik voor religieuze en spirituele interesses
Om enige indruk te krijgen van de intensiteit waarmee zinzoekers het internet gebruiken om zich te informeren of te communiceren over hun levensbeschou-welijke, spirituele of religieuze belangstelling, hebben wij gevraagd naar het aantal uren dat zij daaraan per week besteden.

Gemiddeld besteden de zinzoekende respondenten 7,5 uur per week (6,9 ± 8,1) aan het online communiceren over hun religieuze en spirituele interesses. Eén van de respondenten maakt daarvan zelfs meer dan een volledige werkweek: 48 uur. Maar het gemiddelde aantal uren dat onze respondenten bezig zijn met zinzoekende/ gevende online activiteiten ligt toch bijzonder hoog. Zeker als men bedenkt dat een gemiddelde Nederlander in totaal 8,3 uur per week gebruik maakt van het internet [Infomarkt Gfk].

Toch is de tijd die onze respondenten aan zinzoekende activiteiten besteden niet geheel onverwacht als men rekening houdt met het ‘activistische’ karakter van onze respondenten [zie 4]. De conclusie is echter duidelijk: onze respondenten zijn gemiddeld zeer intensief bezig met zinzoekend internetten.

7: Communicatie met gelijk- en andersgelovigen
ZinZoekers gebruiken het internet primair om in contact te komen met andere ZinZoekers. De vraag is daarbij of zij hierdoor alleen in contact komen met mensen die ongeveer dezelfde geloofsovertuiging of spirituele houding hebben. Geldt ook in dit geval ‘soort zoekt soort’? Communiceert men alleen maar binnen de eigen geloofsgroep? Of wordt er ook contact gezocht met zinzoekers die er heel andere levenbeschouwelijke, spirituele of religieuze opvattingen op nahouden?

Om op deze vragen een antwoord te krijgen, hebben we onze respondenten gevraagd met hoeveel gelijkgelovigen en andersgelovigen zij online contact hebben.

1. Contacten met gelijkgelovigen
   De helft van de respondenten (51%) communiceert online met 1 tot 10 mensen met een gelijksoortige geloofsovertuiging. Een derde met tussen de 10 en 50. Een tiende met tussen 50 en 100 geloofsgenoten, en bijna een tiende (9%) zelfs met meer dan 100 mensen.
2. Contacten met andersgelovigen
   Meer dan de helft van de respondenten (58%) heeft online contacten met 1 tot 10 andersgelovigen. Bijna een derde communiceert met 10 tot 50 personen. En 14 procent met meer dan 50 personen. Respondenten die met meer dan 100 andere mensen online contact heeft is relatief laag, maar toch altijd nog 7%.

Hieruit blijkt dat onze zinzoekers op internet gemiddeld even veel contacten onderhouden met geloofsgenoten dan met andersgelovigen. Het is dus niet zo dat zinzoekers zich op het web opsluiten in de eigen geloofsgemeenschap of binnen de perken van hun religieus netwerk blijven cirkelen. Onze responderende zinzoekers onderhouden zelfs iets meer online contacten met andersgelovigen dan met de eigen geloofsgenoten.

De algemene conclusie is dat onze respondenten praktisch evenveel aandacht besteden aan het onderhouden van contacten met geloofsgenoten als met andersgelovigen. Het deelnemen aan de virtuele activiteiten van de eigen geloofsgroep valt voor onze respondenten kennelijk heel goed te combineren met een oecumenische opstelling.

Deze laatste conclusie wordt ondersteund door de antwoorden die respondenten geven op de vraag hoe het internet hun geloofsbeleving heeft veranderd. We zullen in paragraaf 10 zien dat veel respondenten aangeven dat hun geloofsbeleving is verbreed door de online informatie over andere religies en levensbeschouwingen en discussies en contacten met on- en andersgelovigen.

8: Participatie in virtuele religieuze praktijken
Wat doen onze zinzoekers precies als zij in het virtuele hiernaastmaals bezig zijn met hun levensbeschouwing, inspiratie en geloof? Nemen zij deel aan online religieuze, spirituele of levensbeschouwelijke praktijken? En zo ja, welke zijn dat?

Uit onze enquête blijkt dat meer dan 60% van onze respondenten deelneemt aan online religieuze, spirituele of levensbeschouwelijke praktijken. De online activiteiten van de zinzoekers betreffen vooral pastorale zorg (21%), getuigen (18%), eredienst (17%), bidden (16%) en herdenken (11%). Daarnaast is er vooral belangstelling voor discussie/dialoog op webfora en de studie van heilige teksten. Deze twee activiteiten worden als belangrijk gezien voor de eigen geloofs¬ontwikkeling. Veel minder populair is online biechten (1%).

Opvallend is dat de pastorale zorg op de eerste plaats staat en niet het getuigen of evangeliseren. Het online biechten is bijzonder onpopulair. Niet omdat er zo weinig rooms-katholieken in onze populatie huizen, maar omdat het Vaticaan de biecht beschouwt als een persoonlijk gesprek tussen de gelovige en God, via tussenkomst van een gewijde priester. De officieel erkende e-biechtstoel laat dus nog even op zich wachten. De biecht moet – volgens aartsbisschop John Foley, voorzitter van de Pauselijke Raad voor sociale communicatie – altijd plaatsvinden binnen “de sacramentele context van een persoonlijke ontmoeting.” (De bisschop denkt dat virtuele ontmoetingen per definitie geen persoonlijke ontmoetingen kunnen zijn). Maar er zijn natuurlijk inmiddels wel diverse niet-erkende manieren om online je zonden op te biechten en berouw te tonen.

Hoewel statistisch gezien niet erg interessant, is het toch opvallend dat enkele respondenten aangeven dat zij vooral genieten van het bekijken of maken van inspirerende filmpjes voor YouTube, en van het luisteren naar bemoedigende muziek.

Uit het onderzoek blijkt ook dat bijna 40% van de respondenten helemaal niet deelneemt aan online religieuze, spirituele of levensbeschouwelijke praktijken. We hebben niet gevraagd waarom zij dat niet doen, en kunnen over hun redenen of motieven dus alleen maar speculeren.

9: Eens of oneens: instemming of afwijzing van stellingen
We hebben onze respondenten een aantal stellingen voorgelegd en hen gevraagd of zij daarmee instemmen of niet.

1. Internet als Primaire informatiebron
   De overgrote meerderheid van de respondenten (63%) stemt in met de stelling dat internet voor hen een primaire informatiebron is voor religieuze en spirituele aangelegenheden. Maar toch is een vijfde van hen het daarmee niet of helemaal niet eens. Zij putten hun informatie ook of hoofdzakelijk uit traditionele bronnen. Waarom zij dat doen hebben wij niet gevraagd.
2. Lezen en praten over geloof en zingeving
   Het praten en lezen over geloof op internet is voor 62% van de zinzoekers een erg belangrijke activiteit. Slechts 19% van hen is het daar niet of helemaal niet mee eens. Zij doen dat kennelijk bij voorkeur op andere wijze, of misschien ook wel helemaal niet. Waarom zij dit niet doen is niet gevraagd.
3. Internet als inspirerend medium
   Is internet voor onze zinzoekers een inspirerend medium? Ontlenen zij daaraan positieve impulsen voor de ontwikkeling van hun eigen geloof of levensbeschouwing?Voor de grote meerderheid van de respondenten (81%) is internet een medium waarin zij nieuwe inspiratie opdoen. Voor een kleine minderheid van 5% is internet niet of in veel mindere mate een inspirerend medium. Uit de commentaren blijkt dat zij internet primair gebruiken als informatiebron.
4. Internet als medium van nabijheid
   In meerderheid (59%) beschouwen de respondenten het internet als een medium van nabijheid dat geloofsgenoten dichter bij elkaar brengt. Een minderheid van 13% is het hiermee niet helemaal of helemaal niet eens. Daartussen staan de ‘twijfelaars’ (27%) die het niet eens, maar ook niet oneens zijn met de stelling. Men zou deze ‘twijfelaars’ ook ‘realisten’ kunnen noemen, omdat zij denken dat internet een medium is dat mensen zowel nader tot elkaar kan brengen (‘optimisten’) als van elkaar kan verwijderen (‘pessimisten’).
5. Nabijheid met andersdenkenden en -gelovigen
   Voor een meerderheid van de respondenten (64%) is internet bij uitstek een medium van nabijheid dat andersgelovigen met elkaar in contact brengt. Slechts 8% van de respondenten is het hiermee niet of helemaal niet eens. Ook in dit geval staan daartussen de ‘twijfelaars” (27%) die het niet eens, maar ook niet oneens zijn met de stelling. Ook in dit geval zijn het eerder ‘realisten’ die oog hebben voor het feit dat mensen zich in de virtuele ruimtes tegelijkertijd afsluiten, maar tegelijkertijd ook bruggen slaan naar andere ruimtes in het hiernaastmaals.
6. Nader tot God?
   Wij vroegen de zinzoekers of internet voor hen een medium is dat hen nader tot hun God brengt. De helft van de respondenten is van mening dat internet een medium is dat hen nader tot hun God heeft gebracht. Een substantiële minderheid van 20% is het daarmee echter niet of niet helemaal mee eens. De tussencategorie van ‘twijfelaars’ (30%) denkt waarschijnlijk dat internet zowel geloofsijver als geloofsafval met zich meebrengt.
7. Virtueel gebed als aanvulling
   De meerderheid van de respondenten (60%) is van mening dat gebed via internet hooguit een aanvulling kan zijn op de traditionele (lokale) geloofsbeleving/het gebed. Een kwart van hen twijfelt daaraan, terwijl bijna een vijfde (18%) het (helemaal) oneens is met deze stelling. Zij beschouwen het online gebed kennelijk als een alternatief voor de traditionele aanbidding.
8. Virtueel bidden is genoeg
   Dezelfde minderheid van de respondenten (18%) is van mening dat virtueel bidden het traditionele bidden kan en mag vervangen. In meerderheid (53%) verzet men zich echter tegen de gedachte dat virtueel bidden een redelijk alternatief is voor het traditionele bidden. 38% van onze respondenten is hier zelfs sterk tegen gekant. Wij hebben niet gevraagd naar de redenen. Daarom kunnen wij slechts speculeren over hun motieven om zich zo sterk te verzetten tegen online bidden in virtuele ruimtes in plaats van in de kerk/moskee/synagoge etc.Een van onze respondenten schreef als commentaar: “Gebed online is nog steeds gebed. Dat kun je niet als tegenstelling ten opzichte van traditionele geloofsbeleving stellen.” Anders gezegd: virtueel en lokaal bidden kunnen heel goed samengaan.
9. Overbodigheid van lokale sociale contacten
   Wij vroegen onze zinzoeker of virtuele contacten de lokale contacten tussen geloofsgenoten en spirituele geestverwanten kunnen vervangen. Onze respondenten zijn op dit punt zeer resoluut. Slechts een kleine minderheid van 6% van de respondenten denkt dat internet een medium is dat lokale contacten tussen geloofsgenoten grotendeels overbodig maakt. Een overweldigende meerderheid van 84% is het hiermee niet of helemaal niet eens. Slechts 10% van de respondenten twijfelt.
10. Vervanging van lokale contacten
    Dit wordt nog eens bevestigd door de reactie van de respondenten op de laatste stelling: virtuele contacten tussen geloofsgenoten kunnen lokale contacten nooit vervangen. Bijna driekwart van de respondenten (73 %) is het daar helemaal of een beetje mee eens. Slechts 12% van de respondenten denkt dat lokale contacten wel door virtuele contacten vervangen kunnen worden.

10: Verandering van geloofsbeleving: verdieping en verbreding
Een van de belangrijkste vragen die we aan de zinzoeker hebben voorgelegd is of en zo ja hoe hun geloofsbeleving in de virtuele wereld veranderd is.

Onze respondenten zijn verdeeld over de vraag of het internet hun geloofs-beleving heeft veranderd. Een kleine meerderheid van 55% is van mening dat door het gebruik van het internet hun geloofsbeleving wel degelijk is veranderd. Maar een substantiële minderheid van 45% is het hiermee niet eens. Zij gebruiken het internet primair voor andere, meer utilitaire doeleinden. Of, zoals een van de respondenten het uitdrukte: “Zelf maak ik veel gebruik van internet voor allerhande doelen, maar voor mijn geloofsbeleving niet.”

Respondenten konden zelf aangeven in welk opzicht het internet hun geloofs-beleving is veranderd. Omdat wij in de vraagstelling de woorden ‘verbreed’ of ‘verdiept’ hadden opgenomen, komen deze termen ook vaak voor in de antwoorden.
Veel respondenten antwoordden op de vraag hoé internet de eigen geloofs-beleving heeft veranderd kort en krachtig met ‘verdiept’ of verbreed’, of ‘beiden’. Maar er werden ook meer gedetailleerde en andere antwoorden gegeven.

1. Verdieping
   Het gebruik van internet heeft volgens veel respondenten hun eigen geloof verdiept. Internet heeft het makkelijker gemaakt om ‘de bronnen’ van het geloof te lezen. Zinzoekers krijgen via internet toegang tot “betere achtergrondinformatie” en kunnen zelf zoeken in de relevante bronnen. “Het stelt mij in staat om snel Bijbelteksten en –commentaar op te zoeken”. En daardoor worden zinzoekers ook “op meer literaire bronnen gewezen waar ik anders nooit van zou hebben gehoord.”De hypertekstuele technologie van het internet maakt het voor zinzoekers veel gemakkelijker om heterogene, meervoudig gelaagde teksten te lezen en te begrijpen. Alle voor zinzoekers belangrijke documenten (heilige geschriften, profetische uitspraken, liederen en gedichten) kunnen online worden doorzocht en dus ook met elkaar worden vergeleken en verbonden. Een voorbeeld daarvan is de site bijbelenkoran.nl waarin Bijbel en Koran afzonderlijk én in onderlinge vergelijking op trefwoord kunnen worden onderzocht.
2. Verbreding
   Veel respondenten geven aan dat hun geloofsbeleving is verbreed door de informatie over andere religies en levensbeschouwingen die zij op internet hebben gevonden en door de discussies met andere zinzoekers. Onze respondenten zeggen dat zij een “wijdere blik” hebben gekregen en “meer inzicht in andere religies”. Op internet hebben zij “nieuwe mensen ontdekt en kennis genomen van hun overtuiging.” Hierdoor zijn zij “nog meer bewust van de veelheid aan visies.”
   • “Door bijdragen van anderen te lezen zie je bijvoorbeeld Bijbelpassages of dogma’s in een ander licht.”
   • ”Een bredere, bescheidenere kijk op wat ik geloof. Niet alles is 100% zeker te verklaren of te weten. Het heeft me ook respect bijgebracht voor andersgelovigen.”
   • ”Ik ben verder gaan kijken dan het traditionele geloven, het heeft mijn geloof aanzienlijk verbreed en daardoor ook versterkt.”

   Volgens sommige respondenten heeft internet bijgedragen aan een intensivering en verlevendiging van hun geloof: “Er is een wereld voor mij opengegaan. [...] Wij geloven weer met hart en ziel!” Slechts een enkele respondent zegt dat zijn geloofsbeleving door het internet ‘oppervlakkiger’ is geworden.

3. Vrijzinniger en kritischer
   Veel respondenten geven aan dat zij door hun online activiteiten vrijzinniger zijn geworden in hun eigen geloofsopvatting. “Ik ben kritischer geworden”, zegt een respondent, en daardoor ook “relativerender” en “terughoudender”. Een ander benadrukt dat zijn online geloofsbeleving niet alleen meer humor heeft gekregen, maar ook vrolijker is geworden met “meer muziek”. ”Ik kende voorheen geen christelijke muziek, maar via YouTube heb ik een grote liefde voor christelijke muziek ontwikkeld en door die muziek voel ik me dichter bij God. Daarnaast, bij allerlei theologische vraagstukken lees ik op internet artikelen en fora om me zo een mening te vormen.”
4. Nader tot God
   Een klein aantal respondenten zegt dat zij via het internet tot het geloof zijn gekomen.
   • “Ik ben mede door verdiepende zoektocht op internet tot geloof gekomen en nu verbreedt en verdiept het mijn geloof verder.”
   • “Ik ben christelijk opgevoed, heb alles laten vallen en los gelaten. Op internet heeft God de juiste personen met mij in contact gebracht en ben daar door bekeerd. De ommekeer was zelfs zo heftig dat ik op 50 jarige leeftijd dit jaar belijdenis heb gedaan.”
   • “Door het internet heb ik informatie gevonden over bijvoorbeeld bijbelvertalingen en handboeken bij de bijbel, dit heeft me aangezet om weer in de bijbel te gaan lezen en op zoek te gaan naar God. Ook heb ik veel christelijke muziek ontdekt die nu belangrijk is in mijn dagelijkse leven.”
   • “Zonder internet had ik me niet bekeerd, maar zelfmoord gepleegd.”

   Internet heeft sommige zinzoekers niet alleen ‘nader tot God’ gebracht, maar ook geleid tot een “hernieuwde kennismaking met de kerk.”

11: Kritische commentaren
We hebben onze respondenten aan het slot van de enquête uitgenodigd om vrij commentaar te leveren. Veel respondenten vonden het leuk om zo’n korte en ter zake doende vragenlijst in te vullen. Toch leverden enkele respondenten ook kritiek op de enquête zelf. Deze zou ‘te oppervlakkig’ zijn en ‘teveel vanuit een christelijk perspectief opgesteld’. “Het vraagt wel wat ‘interreligieuze ervaring’ om over die drempel heen te stappen.” Er wordt te weinig ‘doorgevraagd’ en er wordt helemaal geen aandacht besteed aan ‘de roze beleving’.

Sommige vonden de vragen ‘lastig’. Vooral bij de vraag of men het eens is met een bepaalde stelling. “Je kan nooit helemaal uit de voeten met de geboden antwoorden, je zou willen nuanceren.”

Wij hebben de enquête nadrukkelijk gepresenteerd als een onderzoek naar wat zinzoekers (in de brede zin van het woord) op het web doen. Dat is niet direct door iedereen begrepen. Een respondent vindt dat de vragen te veel gericht zijn op geloofsgenoten en geloofsactiviteiten. “Ik vind internet een fijn en bijkomend middel om mensen te leren kennen via communities en ik vind het fijn als de diepere zingeving van het leven daarbij ter sprake kan komen hetzij op een religieuze, filosofische of meer dichterlijke manier. En wat mij betreft doe ik dat met iedereen wat voor geloof of visie iemand ook heeft. …Het is ten diepste misschien toch iets als luisteren naar wat men God noemt, maar staat wat mij betreft los van een bepaald geloof…”

Anderen doen suggesties om de enquête uit te breiden met vragen over (i) de positie die mensen in een religieuze organisatie innemen, (ii) het verband tussen religieuze betrokkenheid en online religiositeit, (iii) of en in hoeverre fysieke beperkingen van zinzoekers van invloed zijn op hun participatie in online activiteiten. Daarop aansluitend zegt een (franciscaanse) respondent: “Voor mij als alleenwonende is internet heel belangrijk. het is de poort naar de wereld. in slechte tijden heeft het mij ‘gered’. het is een goede manier om uit te wisselen, het verhaal van een ander te horen of het mijne kwijt te kunnen.”

Sommigen benadrukken in hun commentaar dat internet nooit een echt alternatief voor de kerken kan zijn. “Het internet kan nooit de kerk met preken vervangen.” Maar daarbij worden de (vertegenwoordigers van) traditionele kerken en religieuze organisaties er tegelijkertijd op gewezen dat zij meer van internet gebruik zouden moeten maken. “Internet heeft een lage drempel. Hier valt vele malen makkelijker overheen te stappen dan de drempel van een kerk of een priester. Maak hier dan ook gebruik van!”

Een aantal respondenten vindt het een goed initiatief om de verandering van de geloofsbeleving door internet te onderzoeken. “Kerken doen nog veel te weinig met internet”.

Sommige respondenten vinden het moeilijk om online over geloof te praten omdat dit vaak uitloopt op scheldpartijen, “en dan haak ik maar af”. Een respondent zegt dat hij door het bezoeken van kerkelijke sites en webfora de gelovigen veel beter heeft leren kennen. “In de anonimiteit van het www hoeven zij namelijk hun vrome maskers niet op te houden. Ik ben mijn geloof in God en mijn mede-gelovigen mede door kerknieuws.nl kwijtgeraakt. Er is zelden respect voor de inbreng van de ander en men dwaalt van het onderwerp af.”

Een laatste kritische noot mag niet vergeten worden. Volgens een van onze respondenten doen de religieuze sites er te weinig aan “om het gewone volk, de eenvoudige mens die simpel werkt om brood op de plank te krijgen, op een open en op hun niveau aangepaste manier te bereiken en te bezielen.” Dit advies zouden alle zinzoekers ter harte moeten nemen.

In de vorm van een kleine enquête wordt gelovigen gevraagd naar hun geloofsbeleving op internet. Ook vindt een inventarisatie plaats van hoe mensen internet gebruiken en of er waardevolle virtuele contacten ontstaan, die uiteindelijk leiden tot echte ontmoetingen. Speciale aandacht krijgen de zogenaamde social media als Facebook, Hyves, LinkedIn en Twitter, die gezamenlijk honderden miljoenen gebruikers hebben.

De resultaten van het onderzoek worden gepresenteerd tijdens de bijeenkomst van Zinzoekers op het Web op 18 november in de Mozes en Aäronkerk in Amsterdam. Deze dag kent een uitgebreid programma met verschillende workshops en lezingen over geloof en internet.

Het invullen van de enquête neemt ongeveer 5 minuten in beslag. Onder de deelnemers wordt een groot aantal dvd’s verloot van de prijswinnende IKON tv-serie LUX: Grote denkers over de toekomst. Ook anoniem deelnemen aan de enquête behoort tot de mogelijkheden.